МИНИЙ МЭДЭХ АМЬДРАЛ

Зээ хөөрхий амар мэнд байцгааж адуу малтай нь атар тарган, аминдаа унаатай нь зам шулуухан, эхнэр нөхөртэй нь амьдрал ханагар, энхрий хүүхэдтэй нь эрүүл саруул, эмээ өвөөтэй нь эсэн энх, ээж аавтай нь элбэг хангалуун сайхан өвөлжицгөөж байна уу? Экватороос урд хэсгийхэн байвал сайхан зусаж байна уу?

Би гэдэг хүн бэлтгэл хийгээд завгүй, бие багадаж хүсэл ихдээд тавгүй, багын, засврын замын гээд хавийн найзууд санаа өргөөд бас ч давгүй байдалтай байна. Хэдэн өдрийн өмнө нэг мэдээ төвөөс ирсэн чинь манийг нь аапраг гэдэг газар очиж энхийг сахиулах ухааны юм бичсэн байна. Гэхдээ бас болоогүй ээ. Эхлээд сонгон шалгуур гээчээр оруулж нарийн бүдүүн, нас шүд, тэсвэр тэвчээр, тэнэг мангарыг нь хэл устай нь эрүүл мэндтэй нь үзээ хаяхын байхөө. Одоо хувийн бэлтгэлээ хангаад ам шүдний сойз, алчуур саван тэргүүтэн, боловсон улстай уулзахын гээд үнэртэн танартан удаалаад, бэлтгэлийн хувцас нэжгээдийг биеийн хэмжээнд тааруулж, дотуур гувц, доогуур гувц гутгаарлаад аваад цуглуулаад байжийна. Харин хувийн асуудлыг жоохон хойш тавихаас даа. Гайгүй нэг охинтой болзохоо шахаж байсымсан, банжгийн халуун ам бүлээс гос гарганаа гэж бодсымсан. Одоо яая гэхэв алба иймээс хойш ирэх хооронд л битий госолцон байгаасай гэж бодоол явж өгөхөөс. За тэгээд захих юм байвал нэрэлхэлгүй хэлнэ биддээ. Надад бусдаас харамлаад байх нэг их мөнгө байхгүй ч бусдын адил болж л байвал нэг их гудайхгүйээ гэж дууны үг гусав. хэхэ

Би гэдэг хүн блог нээгээд бүтэн нэг жилийг үдсэн баймой. Эгэлгүй мунхаг миний бичсэн /бичсэн ч гэж дээ бичихчамаан бологсон/ хэдэн ноорхойг минь гололгүй уншиж, дэм туслалцаа болж байсан та бүхэнд, дамаа ялангуяа үүнийг уншиж буй танд гүнээ талархсанаа илэрхийлье.

Сая нэг сарын хугацаанд шалгалт, цэрэг халах энэ тэр гэхчлэнгийн ажлаас шалтгаалж ойрд банжигаар орсонгүй удлаа. Энэ хугацаанд гадаа цас орж үзэж ч байх шиг, хүмүүс нэг л яаруу, сандруу болсон мэт санагдах шиг. Сайд дарга нар нөгөө л улиг болсон түлш, нүүрснийхээ тухай асуудлыг яриал, бас дээр нь зудын тухай яриа өрнөөл, малчдаа харж үзий энэ тэр гэсэн юм яриал байна яг нодлин өдий үе шиг. Нодлингийн өвөлжилтийн асуудлыг яагаав нөгөө цасанд булаад мартчихаагүй юу. Одоо нөгөө асуудал нь ахиад л гараад ирлээ. Байгал дэлхий ямар асуух биш манай дарга нар шиг. Энэ малчид гэж ёстой нэг түвэгтэй асуудал байх шиг байнаа. Намаржингаа л найраллаа, зунжингаа л зугааллаа, архидлаа хүүхэндлээ. Нөгөө өвс тоос хураах энэ тэрийг өнгөрсөн жил ганц байсан өвөл нь дууссан аятай таг мартсан хөөрхий. Тэр хооронд тариаланчид маш их ажиллаж маниусынхаа идэх талхыг хураалаа, ерөнхий нар нь хүртэл оролцлоов шив. Сайхан байлаа тариан талбайд найгах тариаг хараад. Нэг л дээр үеийн, сэтгэлийн чанадад байсан дурсамжтайгаа уулзах шиг л ... Тэгээд хэд алхаал малчны хотонд очингууд нөгөө гоё сэтгэл байхгүй болж байна. Одоо удахгүй тэд албатай юм шиг маниасаа өвс нэхнээ. Тэрийгээ сайн мэдэж байгаа, дарга нар ч өгнө дөө гэж бодож байгаа биз чааваас. Бид ажлын өдрүүдийг сайн муугаар нь ялгаж сурсан ш дээ. Яагаав нэгдэх муу, хоёр дахь муу ... хагас нь сайн энэ тэр гэж. Малчидад бол бүтнээрээ сайн ш дээ. Тэгээд биднээс өвөл нь зулгаасан нөөцийн өвсөөр тэжээсэн, зундаа хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр эрхлүүлж хээр хариулгагүй шахуу байлгаж хөдөлмөр зараагүй малынхаа махыг машид өндрөөр үнэлэхийг нь яанаа. Одоо гаднаа хоёроос гурван машингүй, сансрын антеннгүй малчин байхгүй дээ. Тэгээд байхад л малчдад мөнгө өгч, татвараас чөлөөлж ... би ойлгохгүй юм. Би эсвэл тийм амиа бодсон хүн юм болов уу? Зиа за тэртэй тэргүй л утаандаа угаартаж, халаалт тасалдаж, даарч, махны үнэнд нам цохиулж, малын нэмнээ, малчны бээлий бэлдэж сураагүй биш. Гарч хөвөнтэй бээлий хэдийг худалдаж аваад малчин гуайдаа өгөхдөө бэлдэхээс биш.

Намайг бага байхад манай эмээ ингэж хэлж билээ. Энэ яахав хэрэгсэл нь агуулгадаа томдсон байнаа л гэсэн санаа юм байна л даа. Тэрнээс бөөс алах гээл хутга бариад хөөсөн ч юм уу, эсвээс хонь хургаа засах гээд жад бариад бол хөөсөн гэсэн санаа бишээ. Үүнийг өөрөөр бас нохойноосоо гинж нь  гэж бол хэлдэг гэж байгаа. Яахав жижкээн гөлгөнд мангар том гинж зүүчихсэн мэтээр төсөөлүүлэх гэж тэр. Энэчлэн иймэрхүү утга агуулсан үг хэллэг бол зөндөө дайралддаг. Намайг багш байхад яамны шалгалт ирнэ гээд гүй мөн сүртэй юм болдогсон хөөрхий. Хүн бүр л өнөө муу хонспээгт, төлөвлөгөө, гарын авлага энэ тэр гээл шуугилдаал явчина даа. Бэлдээл байна бэлдээл байна. Тэгж тэгж шалгалт гуай сүр бараатайгаар айлчлан гэхүү морилон ирэхүй дор мань мэт нь угаас муухай царайгаа урагдчихмаар хөндлөн татсан инээмсэглэлээр чимэхчамаан болохын зэрэгцээ нугас нуруугүй юм шиг бөхөлзөн тахилзан байх ёстой болдогсон. За тэгээд нөхдүүдэд хоол ундны дээдийг өгч гэдсийг нь бол хонхолзуулахгүй байх ёстойгоос гадна гэдсэн доторхи элдэв нян буртгаас нь цэвэрлэх зорилгоор ганц нэг шил шингэн эрдэнэ бол өгөх нь зүй ёсны хэрэг билээ. Ингээд идэж ууж авсны дараа биднийг нэг нэгээр нь дуудан оруулж ирээд их л сүртэй царай гарган “юмаа үзүүл!” гэж бол тушаана. Энэ нь мэдээж миний өнөөх муугий минь биш урьдаас бэлдцэн хэдэн цаасан бууг минь үзэхээ хэлж буй хэрэг гэдгийг бол угаасаа шууд ойлгоно. За тэгээд заавал л нэг асуудал, алдаа мадаг байх нь зүй ёсны хэрэг гэж үзэх тул онгичиж, асууж, сүрдүүлж гарна даа. Ингэж байцааж байцааж “за за яв яв” гэж захирангуй хэлэх нь угаас тодорхой л доо. Харин эмэгтэй болоод аятайхан төрцөн болж гэм “суу наашаа” гэж сунжруулан хэлээд “алив чихэр амс, үзүүлэх юмс чинь бэлэн үү?” энэ тэр гэсэн наалинхай аялагатай бол ярьж эхлэхийн сацуу нүдээ жирэв журав гялгануулж бол байгаа харагддаг. Зарим нь бүр хөл гарыг нь бол бариллаа гэсээр ууртай гарч ирдэг. Би угийн мулгуу талын хүн юм болохоор хөлийг нь чухам хаанаас нь барьсныг бол ичээд асууж байгаагүй болохоор таньд хэлж чадашгүй нь. Үүний дараа мөн л идэж уух ажилдаа шуурхайлан орно. Тэгэхдээ бүр шал согтотлоо хүртэх ба өдрийн зүсэлсэн эмэгтэйг урьж /уул нь бол угзчиж/ босгоод гуяны бол бүдүүрсэн хэсгээр нь буюу хөл ууц хоёрын уулзалдах нэлээн том булчинтай хэсгээр нь бол тэврэх маягтайгаар найгана /уучлаарай энийг бүжиг гэж бол хэлэхгүй болуу гэж би бодсын/. Нэг иймэрхүү маягтай шалгадаг байсан. Уул нь тэд бидэнд аргазүйн зөвлөгөө өгч, зөв явж байгааг нь бусдад нь дэлгэрүүлж, алдаа байж гэм засч залруулах талаар ажил зохиох ёстой л доо. Гэхдээ тэгдэггүй юмаа хонгор минь.

Манайд шалгалт ирчээд мань ёстой бажга наажийнаа. хөдөөгүүр дагаж баахан явж явж ирлээ.  Юм бичнээ маргаашаас, өнөөдөртөө энүүгээр л зогоохоос хэхэ. http://zerdnood.blog.banjig.net/post.php?post_id=13928 дээр байгөө.

Хөгжлийн тухай асуудал яг одоогоор хөнжлийн тухай асуудлаас ч илүү сонирхол татаад байна. Бид сонгууль гээч зүйлийг нэг их сайн ойлгохгүй явсаар өнөөг хүрснээ уул нь мэдээд байгаа хэдий ч яаж цэвэр хийхээ мэдэж байгаа нь тас нуугаад эс мэдэгчийн дүрийг эсгээд яваад байгаа билээ. Хууль гэдэг зүйл бол зөвхөн цаасан дээр л байдаг зүйл юм гэдгийг хууль батлагч, мөрдүүлэгч нар маань олон түмэнд нээлттэйгээр харуулан баталж өгсөн гэж байдаг. Одоо сонгогдцон байгаа эрхэм гишүүд бузар булхай сонгуулиас цэвэр ариун гарч чадсан аргагүй нярваанууд юм байна гэж тэдний хэлснээс бол ойлгоод байгаа. Тэгсэн одоо бас нэг нярваан тодруулах сунгаа эхэлчлээ. Хаашаа л харсан иргэн намайг төлөөлөн төлөөллийн цэвэр ардчилал хийх гээд байгаа хэсэг хүмүүсийн инээсэн, мишээсэн царайтай цааснууд дүүрч гэм. Тэгээд бас болоогүй ээ. Мань мэтийгээ хөөрхөн хошгируулах маягийн юмс бичсэн пайз дагалдаад байгаамдаа. Одоо цагт тарвага хүртэл даллуураар даллахад хошгирохоо байчихсан байна шүү дээ. Тэгээд л нөгөө улиг болсон “та ядуу байна, би баяжуулна”, “та эрхээ эдэлж чадахгүй байна, би эдлүүлж өгье”, “та ажилгүй байна, би ажилд оруулж өгье” зэрэг хэлцүүдээ хэрэглээд л байгаа нь цаанаасаа биднийг дорой буурай харагдуулах гээд байгаа хар санаатны явуулга гэлтэй санагдаад хар хүргээд байгаам. Эсвэл нам гээч лонхноос гарах бирднүүд байх. Уул нь ийм олон бирдтэй газар хөгжил баймаар л санагдхын. Бүх нам нөгөө намаасаа илүү буюу бүгд номер нэг намууд гэж би ойлгоод бол байгаа юм. Гэхдээ ухан бодвоос тэр ХУ-гийн үед хэн гадаад машинтай, давхар хаустай байсым бэ. Дарга нар л тийм байсан байх, гэхдээ тэрий нь ард түмний хармаанаас гаргаж авдаг байсым шүү. Ардчилсан хүчин хэдэн удаа төрийн жолоо барьсан. Тэр үедээ сайхан хэрэлдэж уралцахыг л заасан. Ер нь энэ хоёр  намд улс төрийн үзэл баримтлал, чиг шугам гэж байхгүй нь хэдий нь тодорхой болсон шиг санагддаг. За за тэгж байтал ерөнхийлөгчийн сонгууль хэмээх драмын жүжиг тавигдна гэсэн саарал ордны тайзан дээр. Одооноос найруулга нь хийгдэж байгаа байлгүй. Тэр жүжгийн тасалбар нь харин маний хармаанаас хичнээн бор юм гоожуулахын байгаам, харж л байхаас.

Манай ойн баяр сайхан болж өндөрлөлөө. Гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчид, ахмад дайчид айлчилж, үндэсний бөхийн болон хурдан морины уралдаан болж, үзүүлэх сургууль, тэмцээн уралдаан, концерт, баярын хурал энэ тэр гээл хоёр өдөр нэг хагас өдөртэй явагдлаа. Би цолоор шагнуулж Монгол улсын төлөө зүтгэхээ хэллээ. Зөндөө хүн шагнуулж ёстой нэг шагналын хур бууна гэлээ гэдэг шиг л юм боллоо. Өнөөдөр үдээс хойш баярын хүлээн авалт болох гэж байгаа тул хувцас хунараа бэлтгэе дээ гэж бодож байна. Аа нээрээ мартсанаас баярын энэ өдрүүдэд хүмүүсийг баярлуулах гэж явсаар байгаад өөрөө ч олигтой амарч, баярлаж чадсангүй. Маргаашнаас л баярлаж балга тагш юм хүртэж цолоо угаана гэж бодож байна даа.

За найз нь баахан ажилтай явж явж сая нэг юм ирлээ дээ хөөрхий. Манай ангийн 75 жилийн ой болох гээд бөөн л ажил байна. Хөдөө хотгүй томилолтоор яваад л байв. Хотод байх хугацаандаа Банжигчдийн цугларалтад очих гээд чадаагүй, Тунгаамнхтэй хуушуур идэх гээд бас л чадаагүй, ангийнхантайгаа уулзах гэсэн чинь бас байдаггүй, нэг үгээр хувийн асуудал ёстой бүтэлгүй байсан боловч хувьсгалын ажлыг 110% биелүүлчихээд ирлээ. Ёооё хурдхан ой болоод дуусаасай билээ. Нэг сайхан амархынсоон. Миний эзгүйд ч гэсэн хамт байсан эрхэмсэг нөхөддөө баярлалаа. Ингээд бие биенээ хэсээд явбал хичнээн сайхан билээ.

Цэргийн цол нь юун түрүүн тухайн цэргийн албан хаагчийн албан тушаал, гүйцэтгэх үүрэгтэй холбоотой байх ба ажилласан жил, ажлын амжилт, цэргийн хэргийн талаархи боловсрол зэрэгтэй холбоотой байна.

          Цэргийн цолыг хугацаат цэргийн албан хаагчийн, ахлагчийн, офицерийн, генералын гэж ангилж ойлговол илүү дөхөм боловуу. Хугацаат цэргийн албан хаагчдад байлдагч, ахлах байлдагч, дэд түрүүч, түрүүч, ахлах түрүүч цолыг олгоно. Ахлагч нарт дэд ахлагч, ахлагч, ахлах ахлагч, сургагч ахлагч цол олгоно. Офицерын цолыг дунд офицер, ахлах офицер гэсэн ангилалтайгаар олгох ба дэслэгч, ахлах дэслэгч, ахмад, хошууч, дэд хурандаа, хурандаа цолуудыг олгоно. Генералын хувьд бригадын генерал, хошууч генерал, дэслэгч генерал, хурандаа генерал гэсэн цолуудыг олгох ба үүнээс цааш маршал цол байдаг.

Олимпийн медаль болвоос өөрөөсөө зүүх оосор бүхий алтан түрхэцтэй, мөнгөн түрхэцтэй, хүрэл цутгамал гэсэн төрлүүдтэй, гялалзаж гялтганасан, олон хүний хүч чадал, хөлсийг урсган баймааж ирдэг, олон хүний нулимс, шүлс /амандаа хийгээд үнсээд бол байгаа харагддаг/ аягүй бол нус ч шингэсэн эд билээ. Энд зөвхөн медалийн тухай ярих учир медаль авагчтай холбож бол ойлгохгүй байхыг хүсэе. Медаль мөн тухайн орныг байраар эзлүүлэх гол үнэлгээ болдгоор барахгүй тухайн улсын чансааг бол тодорхойлогч гэж үздийм байна. Мөн медаль гуай аз болж шар өнгөтэйгөөр ирвэл /морилвол/ улс орон даяар баяр болж нөгөө медаль гуайг барьж үзээгүй ч гэсэн эчнээгээр бол угааж дээгүүр доогуургүй сансарт нисдэг байна. Баахан арагчаа нар нислээ уржигдар, өчигдөг хоёр. Нөхөр Сталин, Хрущев нар хоорондоо бол тэврэлдэж байгаад ниссэн сурагтай байна. Дүрстэй мэдээ ч гарсан болтой юм. Гагаринчууд бас л ниссэн гэдэг нь тодорхой. Би ч юугаараа дутахуу ниссэн. Харин өглөө бие эрхтэн нэлээн хөшчихсөн, чилээрхсэн маягтайгаар бол босч ирсэн. Учир мэдэх хүнээс “Өцдөр юу болсон хийгээд яаж гэртээ морилсон, ер нь шөнө болсон эсэх, одоо яагаад бие бадайраад байгаа эсэх” талаар асуулаа. Тэр эрхэм надад “Та медалийн хордлого туссан байна” гэж хэлсэн. Үнэн байх

Өчигдөр Монголчууд үнэхээрийн аз жаргалтай, цогтой, золбоотой байлаа. Хэлэх үг алга. Монгол Улсын алтан соёмбот далбаа олимпийн тэнгэрт мандлаа. Баярын нулимстай Монгол хүү шагналын тавцнаа зогслоо. Энэ яруу сайхан мөчид манайхан /мэдээж офицерууд/ бүгд босч номхон зогсоод төрийн дууллаа дуулсан. Бид ярьж байгаад бөөнөөрөө үзсэн юм л даа. Ёстой уйлалдаж өглөө. Та нар боддоо. Хүдэр биерхүү эрчүүд, цэрэг хувцастайгаа, нүдэндээ нулимастай ёсолж зогсоод Төрийнхөө дууллыг дууллаа шүү дээ. Дуулж дуусаад “Монгол Улсын төлөө зүтгэе!” гэж нэгэн дуугаар хэлэх ямар сайхан байсан бэ?

Харин өнөөдөр банжигтаа орж ирээд баясал хөөрлөө хуваалцая хэмээн хэд хэдэн нөхдийхөөр зочлох гэсэн ягтиймээ байдгүй. Бид арай л дэндүүлчихвүү дээ гэж өглөөнөөс хойш бодлоо. Ээ дээ мөн ч шартай хүнээ тэр.

Би ер нь хувь хүний талаар нээх муулбар бичдэггүй юм л даа. Харин одоо бичмээр санагдаад аазгай хүрээд болдгүй ээ. Хүний сэтгэл зүй гэж их сонин эмзэгхэн байдаг. Дамаа ялангуяа гэр орноо мартаад, өөрийнхөө нуруунд их ачаа үүрээд явж байгаа хүмүүсийг би дотроо их хайрладаг. Тэр хүн юуг ч сэтгэлдээ тээж болно. Зарим нь харийн оронд гэр бүлээ тэжээхээр, зарим нь өөртөө хэдэн төгрөгтэй болох гэж, зарим нь улс эх орныхоо нэрийг өндөрт өргөх гэж яваа. Мөн заавал гадаадад ч биш эх орондоо улс, эх орныхоо энх амгалангийн төлөө, хүн ардыг тайван, түгшүүргүй амьдруулын төлөө, эрүүл энхийнх нь төлөө, аятайхан амьдруулахын төлөө ямар олон хүн ажиллаж байна вэ? Мэдээж би хуучин нийгмийх шиг “Зорилго нь аргаа зөвтгөнө” гэхгүй л дээ. Хүн л байгаа хойно янз бүрийн асуудал байж л байгаа. Гэхдээ ажил хийж байгаа хүн алдаа гаргадаг, харин хийдэггүй хүн алддаггүй гэдэг бол хэнд ч ойлгомжтой. Ийм хамгийн энгийн гаргалгааг гаргаж чадахгүй байгаа, тархиных нь хүчдэл дутуу, аягүй бол ламп, диод, триод нь шатчихсан амьтад бидэн дунд байсаар байна. Уучлаарай би тийм амьтадыг хүн гэж нэрлэхээс цээрлэж байна. Тэд “хүн” миний амьдралыг хэт харлуулж, эргэн тойрны минь хүмүүсийн сэтгэлд сэв суулгаж, намайг найзаас минь холтгож, эрүүл бус, шударга бус үйлд уруу татагчид юм. Тэднийг нийгмийн бөөс гэмээр санагддаг. Гэхдээ бөөс бол тэдний хажууд мөрөөрөө амьдарч байгаа жинхэнэ амьтан л даа. Би нэг хэсэг хилд нэлээн удаан явж үүрэг гүйцэтгээд блогуудаар нээх шагайсангүй ээ. Өнөөдөр жоохон гарчиглаал эхэлсэн чинь юу юу гэнэ вэ? Өөрөө чадахгүй зүйлээ бусдаас нэхсэн байдалтай хэд хэдэн бичлэг байнаа. Би тамирчин бишээ. Гэхдээ би спортод дуртай. Спортын ялалтын төлөө өөрийгөө золиослон бүх мэдрэл, сэтгэхүйгээ нэгэн чигт чиглүүлж, өөрийн амжилтаас илүү зөвхөн ялалтын төлөө явдагт нь дуртай. Маш хүнд ялалт байгуулсан тамирчинтай хамт би уйлдаг, Монгол улсын төрийн дуулал эгшиглэхэд өөрийн эрхгүй босч номхон зогсдог эр. Мөн үүнтэйгээ адилхан ялагдлыг нь хуваалцаж, дотроо сэмэлдэг, самсаа шархирдаг эр. Би хайр ямар агуу болохыг, хайрын хүчээр маш их зүйлийн ард гарч болдгийг мэднэ. Хүн өчүүхэн бэрхшээлийг давахын тулд яаж бэлддэгийг би мэднэ. Яагаад гэвэл би маш их хөлс зарж байж цэргийн нормативуудыг хангалттай хийж сурсан юм. Харин тамирчид надаас хэд дахин хурдтай үүнийг хийж чадна. Харин зарим нь “тэд чадахгүй л юм бол яах гэж тамирчин болсон юм бэ?” гэхчлэнгийн балай /гээд нэрлэчихье/ юм хэлээд сууж байгаа юм бэ? Тэр надтай уралдаг л дээ чадвал, эсвэл надтай рингэн дээр гараг. Би дийлэхгүй байсан ч гутрахгүй. Харин надад үзэл бодлынхоо төлөө зогсч чадах зориг, тэвчээр байна. Манай цэргийхэн “МИНИЙ ЗОВЛОГЫГ ЗОДОВЧ ЗОРИГИЙГ ЗОДОЖ ЧАДАХГҮЙ” гэж хэлдэг юм даа. Аа тийм зарим нэг хүмүүс төрийн албан хаагчдад дургүй талаараа бичжээ. Би төрийн тусгай албан хаагч. Би өөрийнхөө хүлээсэн үүргийн дагуу эрхээ хасуулаад, таныг хамгаалахын тулд цэргийн зохион байгуулалтын дор амьдардаг. Би тушаалаар юу руу ч орох учиртай. Яагаад гэвэл миний ард миний биш, улс эх орны эрх ашиг байдаг юм. Эмч нар шөнө өдөргүй эрүүл энхийг сахиулж байна. Тийм балай юм бичдэг амьтан шиг амраад унтчихдаг байсан бол шөнө нэлээн олон хүн өвчнөөсөө болоод үхчих байсныг санамаар юм даа. Бас Монгол миа байна. Гадаадад өндөр боловсрол эзэмшсэн болохоор Монголчуудтай ажиллахаас дургүй хүрдэг, Монгол сэтгэл зүйчээр би л лав үзүүлэхгүй, гадаад сэтгэлзүйчээр л үзүүлнэ гэх маягийн юм ярьдаг бөөснүүд бол байна гэнээ. Тэдэнд шинжлэх ухаан бол шинжлэх ухаан л юм гээд хэлчихвэл ойлгох боловуу? 2+2=4 гэдгийг амеоикийн математикчид, Монголын математикчид адилхан л хүлээн зөвшөөрдөг. Тэр Монголд дургүй бөөс шарилжнаас сарнай ургадаг гээд баталчихвал би тэрэнд дургүйцэхгүй ээ. Тэр бас л бохир Монголоос гарсан бохир л амьтан шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд чадахгүй мөртөө сагсуу чадвартны дүрд тоглодог худалч хүмүүст би яснаасаа дургүй. “Чадахгүй бол бүү сагсуур зүгээр амаа жимий” гэдэг дуу байдаг байхаа. Хар юм бичсэнийг минь уучлаарай. Би шударга, хүлэг нийгэмд л амьдарх гэсэн юм. Нийгмийн гишүүн бүр нь нэгнээ хайрлаж хүндэлдэг, шударгаар амьдардаг болчихвол л бид яриад байгаа нийгмээ цогцлоож чадна. Би хуулийн дор амьдарч, бусдынхаа хийснийг хүндэлдэг нийгмийг хэлж байгаам шүү. Тэрнээс гавтлийзэм, соцлийзам яриагүй гэдгийг уншигч авгай болгооно бизээ.

Хүн төрөлхтний ууган соёл иргэншил бол мэдээж хүй нэгдэл болж таараа. Дараа нь боолын нийгэм, тэгээд феодалын үе гарч ирдэг билээл. Яг тэр эгзэгтэй үеэс эхлээд хүмүүс амьжрах хоёр аргыг сонгон тус тусдаа мөрөө хөөсөн бололтой юмаа. Нэгдэх нь сууршмал байдлаар хөгжих, нөгөө нь нүүдэллэх. Бид нүүдэллэх замыг нь сонгосоон. Учир нь бидэн далай малай, боомт моомт огтоос байсанчгүй, байхчгүй. Мөн 4 улиралтай ба энэ 4 нийлээд манийгаа хага хөлдөөгөөд удалгүй гэсгээхээр барахгүй шараад тавьчихдаг эрс тэс болой. Бас бидний оршин амьдрахаар сонгож авсан газар маань чийг энэ тэрээр дутдагиймуу одоо яадын баргийн юм урганаа гонж. Тэгэхээр тариа тариад хоёр гурван давхар эсгий байшин бариад суух завшаан үнэндээ тохиосонгүй билээ. Тэгээд яахав дээ. өөрсдөө идэх юмаа олоод цохичихдог хагас зэрлэг малаа маллаад л, маллаад ч гэж дээ дагаад л туугаад байсан чинь нэг мэдэхнээ дэлхийн ихэнх орнууд нөгөө муу пийдаал нийгмээсээ гароод хавтлийст болоод жийж явсан байна. За тэр үйлдвэр завууд бариад гийх маань ч яамай яаж хоногийнхоо хоолыг залгадым билээ гэх маягийн юм бодсон шээг бид туугаад л байлаа. За тэгсэн урд хөршийг маань Манжууд гэдэг бас нэг хэдэн нүүдэлчингүүд уулган довтлоод эзэлж орхив. Энэ үеэр бид бэлчээрээ булаацалдах маягтай “баруун монголчуудын газар арвин бөгөөд өвстэй байна”, “халхуудын газар нарийн ногоо ихтэй юмаа” гэлцэн бие биеэ хялайлцан хэдэн оныг үдсэнээр барахгүй хамт нэг багшаар ном заалган гаарч явсан Бошигт, Гэгээн хоёрын түнжин тасраад ном санваараа умартан нэгнээ тонилгохоор байлдаж байлаа. Тэгээд яахав дээ халхууд нь манжид гэрээ байгуулан дагаар ороод, тун удалгүй байруун монголчууд ч дагаар ороод “ХӨМӨРСӨН ТОГООН ДОР 200 ЖИЛ” гэдэг эмгэнэлт инээдмийн драмыг найруулан тавьлаа. Энэ үеийг одоогийнх шиг бусдын хүчинд дулдуйдан гарах арга үнэндээ байсангүй. Тэр үед юун Америк, юун ахан дүү Зөвлөлт. Америкийн хөндийд хэдэн индианыг хэдэн цагаанууд хядаж, Оросууд хаан ширээгээ хэнд залгамжлуулахаа мэдэхээ байж, хажуугаар нь польшуудад шоглуулаад байж байлаа шүү дээ. За тэгээд л яваад байлаа яваад байлаа гэдэг шиг 200 жилийг энэтээ уулын цаана газаргүй мэт сэтгэж, малаа дагасаар, бууриа сэлгэсээр явтал дэлхий нийт уурын тэрэг, усан онгоц, нисэх онгоц хийгээд цохиж явсан байдгийм. Гэтэл бид 1000 хонио хадны доор билчээж байгаад дээрээс нь үсрэх, орхимжоо шүхэр болгоод сүмийн гонхноос үсрэх маягийн юм л сэтгэж амжсан байдаг юм. Тэгсэн “энэ нэг л бишээ” гэсэн бодол өөдтэй заримынх нь толгойд гялс хийн орон бүхий тэр үед нь азаар манжууд уусч дуусоод мань хужаа нар эрх чөлөөтэй болж орхив. Бид ч бас тусгаар тогтнох ёстой гэдгээ ойлгосон учраас хятадын талд “танай манай хамтаараа тусгаар тогтнов” гэх маягийн юм бичээд явуултал цаадуул нь “хай ёсутай гуцуваа, та нар манай хараат мөнө ваа” гэнгүүтэй Сю Шү гээч товарищыг илгээн манийгаа айлгангаа улам хорыг маань малтсан билээ. Тэгээд бослого энэ тэр болж байтал бас л азаар цагаан оросууд ирээд нөгөө хэдийг чинь дөтийн замаар тонилгов. Тэгээд муу богд маань арайчүү сэнтийдээ залраад байтал улаан оросууд манай хэдэн нөхөдтэй нийлээд нөгөө хэдийг бас л ширмэн бөмбгөөр сөнөөвөө хөөрхий. За үүнээс хойш юу болсныг бид тэртэй тэргүй мэдэхээс хойш нуршин үл өгүүлэн өгүүлэхэд: бид одоо хүртэл сууршмал амьжирч сураагүйгээр үл барам хонио ч г гаршуулаагүй байсаар байна.

Молхи би дараахь үгсийг орчууллаа. Мөн та бүхнийг нэмнээ гэдэгт итгэнэ. Үүнд:

Гавтлийзэм-капитализм гэх ба хөрөнгөжиж түүн дээрээ нийгмийн баялгийг бүтээх тухай онолын нэр бололтой

Комнызам- Ямар нэгэн ком-ын замаар явна гэсэн үг биш хэдий боловч Монголчуудыг комын /шокын/ байдалд бол оруулж байсан нийгмийн онол

Пийдаал- Баян анги /сургуулийн ч юмуу ямар нэг анги биш нийгмийн давхарга/

Хянуу- цагаан даавуун дээр цаг гучин минут... урлагийн дотроос хамгийн мундаг нь гэж Лээнэн хэлсэн тэр урлаг

Хампийтар- Миний гарыг нь товшин суугаа, таны дэлгэций нь харан суугаа зүйл

Хампаан- Хөрөнгө оруулалт юмуу луйварын аргаар бий болсон аж ахуйн нэгж

Тэлвээзэр- Хөдөлдөг зураг бүхий дуутай хайрцаг /орчин үед бол хавтгай дэлгэцтэй энэ тэр болсон/

Лийзэнг- Мөнгийг нь дараа төлөхөөр бараа зээлэх төлбөрийн хэлбэр /мурьж бол болохгүй болтойм бээлээ/

Чээхнэг- Оньсон болон бусад хэлбэрээр хүний хөдөлмөрийг хөнгөлж өгөх зориулалт бүхий явдаг, нисдэг, асдаг, унтардаг бүх төрлийн зүйлс

Гоожин- Модны татвар бөгөөд анх санаачлагчийнхаа нэрийг аваад ийм хачин нэртэй болсон. санаачлагч нь Козин гээч орос

Пэрээнтэр- Хэвлэгч төхөөрөмж

Каноон- бас л анх орж ирэгчийнхээ нэрээр нэрлэгдсэн эд. Одоо каноон гэхээр пүүсийнх нь нэр биш хэвлэгч машины нэр гэж андуурагдахаар болсон

Параагчиг- онолын амьдрал дээр буусан хувилбар

Хамаанд- 1.Баг, 2. Нэгэн нөхөр бусад олон нөхдөө өмнө нь гарч өндөр дуугаар залж чиглүүлж байгаа байдал

Лээвчэг- Хөхний даруулга буюу зарим тохиолдолд хөхийг хэлбэр бүхий, том харагдуулах эд

Түрсийнк- Биеийн ихээхэн нууц агуулсан хэсгийг халхлах хувцас, мөн зарим тохиолдолд бандааж гэж бол хэлдэг

Больтоо- хагас ноосон болон ноолууран гадуур урт хүрэм

Бажийнк- түрийгүй, зунд ихэвчлэн өмсөх зориулалт бүхий гутал

Шэлээмп- бүрх малгай

Гонжоом- Хүрэм, өмд хосоороо нэг төрлийн хувцас, зарим тохиолдолд Госчоом гэмой

Бирүүк- Индүүдлэг бүхий даавуун болон хагас даавуун өмд

Парийк- хиймэл үс

Шоовуу- Хамтаар нийлж цэнгэн хөгжилдөх, Гадаа голцуу талбайд олон нийтээр урлаг уран сайхны тоглолт үзүүлэх үзүүлбэр

Тороос- Ган татлага

Машаан- бүх төрлийн оньсон болон бусад хөдөлгүүртэй нэг төрлийн ажил хийхэд зориулагдсан юмс

Хонцээрт- Уран сайханчдын тоглолт

Сэсчээр- Шингэн тээвэрлэх хэрэгсэл

Ёонкос- Их хэмжээний шингэн агуулах сав

Сонсмоол- өөрөө буулгагч машин гэх мэт. Та бүхэн нэмээрэй

Анхны хүн сансарт ниссэн гайхамшигт мэдээ дэлхийн чихийг дэлдийлгэснээс хойш манайхан ч бас яаж дутахуу нэг хүүгээ нэг оросыг дагуулан сансарт үдлээ. Тэр цагаас хойш олон жил өнгөрсөн хэдий ч ахиж сансар огторгуй руу хүн үдсэнгүй. Харин өөр маягаар сансарт нисэж байна. Энэ талаар л бичих гэсийн. За тэгээд сансрын хөлөг нь хоёр янз байх бөгөөд нэг дэх нь өтгөн түлш, нөгөө нь шингэн түлш. Шингэн түлш нь найрлагын процент өндөртэй, ашигт үйлийн коэффицент ихтэй байдаг байна. Нөгөө түлш нь орц найрлага нь хэдийгээр таарсан ч хаягдал ихтэй, пуужингийн доод цоргоор гоожих нь их байдаг. Дээрхи түлшнүүдийг ашиглан нисдэг тавгаар дуу чимээгүй нисэх, эсвэл дуу чимээтэй пуужин ашиглан олуулаа нисэх зэрэг аргууд байна. Нисгэгч нарыг нь бүгдийг нь "арагчаа" гэж нэрлэнэ. Зарим нэг нь газардлага муу хийж шүхэр энэ тэр нь задраагүйн улмаас дотор нь муухайрах, огих, босож чадахаа байж хөдөлмөрийн чадвараа түр алдах зэрэг эрсдэлтэй. Мөн байнга сансарт нисдэг арагчаа нарын элэг муудах тун магадлал өндөртэй ба энэ нь түлшний угаараас болдог гэж эмч нэр нэгэн дуугаар баталж байна. Мөн сансарт нисэж байх хугацаандаа толгой эргэх, эргэн тойрны юмс үзэгдэл асар хурдтайгаар эргэлдэх, сансрын хөлгийн дуу чимээ ихсэж багасах зэрэг шинж тэмдэг бол илэрч байнаа. Өтгөн түлшээр сансарт нисэх нь зардал арай өндөр тусах ба шингэн түлш бол маш өндөр хурдтайгаар сансарт нисэх болно гэдгийг инженерүүд бол хэлдэг. Сүүлийн үед хэтэрхий олон арагчаатай болсноос сансарт нисэх үеийн сэтгэцийн хямралыг эмчлэн эрүүлжүүлэх газар олноор барих шаардлагатай болсон ба зарим арагчаанууд сансарт ниссэнээрээ аархан солио галзуу тусах, хэт хөөрөх зэргээс болж харь гаригийнхантай муудалцаж элдэв зэвсэг ашиглах зэрэг үйл ажиллагаа гардаг бөгөөд үүнийг ч мөнөөх газарт эмчилнэ. Эмчилгээ энгийн бөгөөд хагас юмуу бүтэн нүцгэнээр хүйтэн газарт оруулж бөөнөөр нь эрээн эмчилгээний тусгай зүйл нөмрүүлэн хатуу зүйл дээр унтуулж /өө уучлаарай нойрсуулж/ мөн хүндэрсэн заримд нь тусгай төрлийн хар урт зүйлээр бол гүвших замаар эмчилдэг байна. Би гэхдээ бодож байна. Хэт олон сансрын хөлөгтэй болж тэнд нь янз бүрийн шингэн өтгөн түлш зарж байгаа нь нэг талаас байгаа хэдий боловч олонхи арагчаанууд "Бид газар дээр байхаар уйдаад, хэцүү байна, дэлхийн амьдрал үйтгартай байна" гэх юмуу "Найз нөхөд арагчаанууд маань сансарт нисий гэсий, Төрсөн өдрөө сансарт тэмдэглэсий" гэх мэтчилэнгийн тайлбаруудыг хэлдэг. за за нэг иймэрхүү байх шив дээ. Гэхдээ ориг Арагчаа харин сансарт нисдэг эсэх, ерөөс дахиж нисэх эсэх нь огтын тодорхойгүй байгаа бөлгөө. Хуурамч арагчаануудыг одоо сансарт нисүүлэхийг нь болимоор байна.

Аз жаргал хэзээ, хаана, хэнд ирсэн юм бэ? Зовлон хэнээс, хэзээ, хаашаа холдсон юм бэ? Ертөнцийн явдлыг нэгэн биеэр хэн багтаан хураангуйлсан юм бэ? Хураангуйгаас хэзээ ертөнц тэлсэн юм бэ? Ирээдүйг хэн зөгнөн таасан юм бэ? Өнгөрсний түүхийг хэн үнэн гэх юм бэ? Намайг аварга том биет дээрх өчүүхэн эс биш гэж хэн батлах юм бэ? Над дээр ертөнц оршдог гэдгийг хэн үгүйсгэх юм бэ? Надад урьд нас гэж байсныг хэн харуулах юм бэ? Надад дараа төрөл гэж байгаа бол би яаж бусдад хэлэх юм бэ? Өнгөрсөнд зорчдог болчвол би эхлээд хаана очих вэ? Ирээдүйд аялах бол би хэдэн онд очих вэ?

Аз жаргал хэсэг хугацаагаар, хэн нэгэнд, хэзээ нэгэн цагт ирнэ. Зовлон жаргалын гэгээнээс дайжин харанхуйн дунд нуугдна. Ертөнцийн явдал нэгэн биед хураангуйлагдсан тул чи эд эс, протон нейтроноос бүтэж байгаа. Хязгааргүй цагийн өмнөөс үүсээгүй хуваагдал явагдан нэгжгүй орчинд тэлсэн билээ. Ирээдүйг хүн бүр зөгнөн таадаг. Өнгөрсний түүхийг өөрөө л бүтээвэл чиний үнэн тэр. Бүх юмс гинжин холбоотой, нэг нь нөгөөгөө тойрсоор аварга биетийг бүтээдэг. Чиний дотор ч ертөнц оршиж, чиний оюунд ертөнц багтаж байгаа. Урьд насыг зүүд чинь чамд сэрэмжлүүлдэг. Дараа төрлөө олоод хүмүүст совингоор чи хэлдэг. Өнгөрсөнд зорчих бол хамгийн том алдаан дээрээ оч. Ирээдүйд аялах бол маргаашийг л сонго. Магад нөгөөдөр юу болохыг бурхан зурж амжаагүй байгаа.

Би бүрэн эрхт Монгол улсын иргэний хувьд хэлж байна. Би иргэний эрхийг дээдэлсэн, ардчилсан улсын бүрэн эрхт иргэний хувьд хэлж байна. Би төрийн тусгай албан хаагч, ард иргэдийнхээ амгалан тайван сахиулахын тулд эрхээ хязгаарлуулсан цэргийн албан хаагчийн хувьд хэлж байна.

Иргэншсэн нийгмийн иргэн байх гэдэг нэг талаас их эрх чөлөө, нөгөө талаас том үүрэг хариуцлага билээ. Миний эргэн тойронд болж буй үйл явдлын дунд /монголд болж буй энэ тэр гэж том бааж чадахгүй учир өөрийнхөө эргэн тойронд л явъя/ сайн юм маш олон байна. Сайн гэдэгт иргэд өөртөө хувийн өмчтөй болсон ба түүнийгээ өсгөн үржүүлж, өөртөө болон өөрөө ч мэдэлгүйгээр нийгмийн баялгийг бүтээж байна. Хүмүүс хөдөлмөрөө үнэлүүлж, эрхээ хамгаалахыг бусдаас шаардаж сурч. Хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэдгээ ядаж мэддэг болж. Өдөр шөнөгүй архидаад байвал эдийн засгийн хохиролтойгоос гадна эрүүл мэндэд тун таагүйг ядаж ярьдаг болоод зогсохгүй зарим залуус архинаас татгалзаж байна. Эрүүл хүнс гээчийн тухай дээр доргүй ярьж байна. Үзэл бодлоо чөлөөтэйгээр шахуу илэрхийлдэг болоод байна. Өөрийнхөө юманд өөрөө л эзэн байхыг хүн бүр мэддэг болсноор барахгүй миний энэ муу блог дээр надад заасан хүнд ихээ дургүй хандаж байна. Эв нэгдэлтэй байна гэдэг нь бүгд нэг үзэл бодол дор нэгдэн нэг л зүйлийг бодно гэсэн үг биш гэдгийг ядаж зарим нь ойлгож байна. Эрүүл байхын тулд өвчинтэйгөө тэмцэж, бүр болохгүй бол огтлоод хаячдаг гэдгийг бие махбодиороо болон нийгмийн хөгжлийн дунд ойлгож авлаа. Өнгөц харахад бид болоод байна. Гэхдээ миний санаанд хүрэхгүй байна. Би үүний хажуугаар олон бусармаг юм байсаар байгааг хэлж байна. Би цэргийн хүн учир тушаалаар явдаг. Би суух, босох, хооллох, ундлах, унтах, сэрэхээ хүртэл тушаалын дагуу гүйцэтгэдэг. Бид гуравхан зүйлд л гомдол гаргадаг. Нэн түрүүнд би хоол ундны тухай гомдол гаргаж болно, дараа нь хувцасны тухайд гомдол гаргаж болно, эцэст нь орон байрны тухай гомдол гаргаж болно. Би намайг хилсээр загнасан тухай, надад илүү ачаа ногдоод байгаа тухай, жижүүрт хэтэрхий олон гарч ядарсан тухайгаа, хэдэн өдөр нойр муутай хоносон тухайгаа гомдол гаргаж чадахгүй. Өө уучлаарай сэдвээсээ хазайчихсан байна. Харин цагдаа бол тушаалаар биш, хуулийн хүрээнд ажиллах ёстой. Иргэдийн гомдол саналд болон судалгаа дүн шинжилгээнд тулгуурлан асуудлыг хуулийн хүрээнд, хуулийн дагуу шийдвэрлэх ёстой хүмүүс. Тийм байх ёстойг бүгд л мэддэг. Гэхдээ хэрэгжүүлэх талаар хойрго байна. Авилгын тухай ярих гэхээр л огиудас хүрээд байгаа болохоор орхиё энэ удаа. Баяжигтун, мөлжихгүйгээр баяжигтун гээд Монгол лидер нь аль 30-аад онд хэлчихсэн тов тодорхой үзэл санааг одоо болтол дагаж мөрдөхгүй байна. Нам улс төрийн амьдрал увайгүй, жүжигчилсэн тоглолт хэлбэрт шилжсэн байна. Бид эртнээс маш сайн найруулан тавьсан жүжиг үзэж байна. Шударга үнэний нэрээр мөлжлөг явагдаж байна. Хүний эрх тэгш гэдэг цаасан дээр л байна. Нийгэмд хүмүүс ба намын онцгой эрхтэй гишүүд гэсэн шинэ анги давхарга үүсч байна. Түүнийг нь өнгөрөгч зуунд бүхнийг тэгшитгэн анги давхрагыг устгаж асан машин өөгшүүлж байна. Мэдлэг чадвараараа биш, мөнгөний чадвар, танилын нүүрээрээ ажилд орж байна. Түүнээс болж албан газруудын ажил явахгүй байна. Эрүүл баймаар байна. Эрүүл байхын тулд өвчнөө мэдэрдэг толгойтой баймаар байна. Мэдрэлийн өвчтэй хүн өөрийнхөө хаана яаж өвдөж байгааг мэдэхгүй учраас эмчлэхэд хүндрэлтэй байдаг байх. Манай улс яг л тийм байна. Толгойгоо /парламент/ солиод шинэ толгойтой болсноос толгой доторхи элдэв нянгаасаа салмаар байна. /ерөнхийлөгчийн засаглал Монголд хэрэггүй/. Бид далан таван жил ерөнхийлөн камандлагчтай байж үзсэн, алдсан нь оносноосоо их байсан. Үнэн л тэр. Харин бүгд эрхзүйт төрөөр амьсгалж, эрх үүргээ ялгадаг болсон цагт, авилга устсан цагт, төр нь төрийнхөө, иргэн нь иргэнийхээ хүрээнд, өөр өөрсдийнхөө ажлыг л мэддэг болчихсны дараа бол болж магадгүй ээ. Одоохондоо хэрэггүй. Төлөөллийн ардчилалыг төгс утгаар нь хэрэглэмээр байна. Би дахиад ч хэлмээр байна. Гэхдээ цаг хайран байна.

Би энд нэг залуугийн тухай бичих гэсийм. Тэр залуу надтай хамт багшилдаг байлаа. Бид 3 жил хамт ажилласан, хуурай ах дүүс байлаа. Намайг дөнгөж шинэ, юу ч мэдэхгүй амьтан багшилах гээд очиход тосч аваад, зааж сургасан тэр сайхан залуугийн тухай би бичмээр байна. Тэр Соёл урлагийн коллежийг төгссөн, ухаалаг, дөлгөөн залуу байсан. Ээж аав нь Өвөрхангайд байдаг, 2 дүү нь оюутан байсан учир дүү нарынхаа төлөө борви бохисхийхгүй зүтгэдэг байсан. Тэр бүхнээ гэрийнхэндээ зориулдаг байлаа. Тэгж байгаад Солонгос руу ажиллахаар гэрээгээр яваад 3 жил болоод ирсэн юм. Би урьд нь нэг бичиж байсан даа, Со-гоос ирсэн кампаантайгаа уулзаад гэж. Түүнд жаргах цаг даан ч олдсонгүй. Түүнийг бурхан өөрийнхөө дэргэд авахаар аваад явчихжээ. Яасан жаргаж болохоо байчихсан орчлон бэ? Тэр маань гэрлэж ч амжаагүй юм шүү дээ. Түүнээс юу үлдэвээ? Сайхан дурсамж, хэдхэн фото л шүү дээ. Тэр өдөр уулзаад намайг цуг нэг хоночхооч гээд гуйгаад байсныг яана. Би гэж нэг хэнхэг ганцхан өдрийн чөлөөтэй гэж яарсаар байгаад вагонд суухад “Ирэх сараас найз нь танай тэнд очиж амарнаа. Тэхээрээ хоёул сайхан буу халж, өнгөрснөө дурсан, ханатлаа хөөрөлдье” гээд гар барилцан тэврэлдэж билээ. Тэгсэн чинь өчигдөр би түүнийг Өвөрхангай руу явж байгаад авто осолд ороод газар дээрээ нас барсан гэсэн аймаар, шимширмээр мэдээ авлаа. Миний тал бие өмрөөд уначих шиг л болж байна. би уйлахгүй байж чадахгүй нь. Түүний гэнэхэн имээмсэглэсэн царай одоо ч миний нүдэнд харагдсаар байна. Монгол нутгийнхаа зөөлөн хөрсөнд үүрд амгалан нойрс доо. Ум сайн амгалан болтугай.