МИНИЙ МЭДЭХ АМЬДРАЛ

За таминь би анхныхаа ярилцлагыг нийтэлж үзлээ. Анхны ярилцлага хийсэн хүн маань ЭХ ОРОНЧ ҮЗЭЛ гэж юу болох тухай тун сонирхолтой байдлаар тайлбарлалаа. Хүн амьдралаас маш олон зүйлийг сонгож болох ч ХОЁРХОН ЗҮЙЛИЙГ СОНГОЖ БОЛДОГГҮЙ гэж надад болон та бүхэнд хэллээ. За тэгээд инжоой. URL нь: hilchin.bblog.mn шүү дээ.

    Товарищ миний бие хилчдийн тухай, улс, эх орныхоо дархан хилд бороо, цасыг үл хайхран зогсож буй эх орончдынхоо тухай та бүхэнд ойлголт өгөх, тэдний үйлс зорилгыг сурталчилах зорилгоор нэгэн шинэ блог нээлээ. Энэ блог дээр маань яг торгон хилд зогсож буй 3 үеийн хилчдийн үзэл бодол, үйл ажиллагаа, мэдээ мэдээлэл гарах болно. Хаяг нь: http://hilchin.bblog.mn

    Хилийн тэнгэр цэлмэг байж, улс орон минь бүрэн бүтэн, мандан бадрах болтугай.

Гадуур баахан тэнэж яваад би гар утсаа гээж орхилоо гэж. Гээсэн ч гэж дээ, нэг хулгайч хөөрхий зайлуул үмх талхгүйдээд миний утсыг гуйлгүйгээр авчихсан байна л даа. Тэр утас уул нь тэнгэрт тулсан үнэгүй ч гэлээ хөлсөө урсган байж олж ирсэн хэдэн цаасаараа авсан, хөөрхөн хөдөлмөр шингэчихсэн эд л дээ. Тэгээд дээр нь хавийн таньдаг хүмүүсийнхээ мини сий вийг хөтөлцөн, дуртай хэдэн дуугаа, хэдэн хилийптэй энэ тэр суулгацан байсан байхгүй юу. Тэгээд одоо мэддэг хүн байхгүй ёстой баларчийнаа. Нэг хүүхэн яриад даапаалж байгаам шиг “чи одоо намайг танихгүй байхдаа яадий” энэ тэр гэж аашлаад, би яахав дээ “Нээрээ би танихгүй байна” энэ тэр гэсэн чинь “Балиар завхай амьтан...” гэснээ таслаа хаясан. Бодуул би танидаг л хүүхэн болтой. Бас нэг нөхөр залгахаар нь “байна уу хэн бэ?” гэсэн чинь өөдөөс учиргүй уурлаад “Эргээд залга” гэжийнаа. Тэхээр нь залгаад “Хэн бэ өөрөө” гэсэн чинь “Даргаа танихгүй, илтгэл рапорт мэдэхгүй, бла бла” юу юу гэнэвээ баахан дүвчигнээд, би шар хүрээд хэрэлдээ наасс. Тэгсэн жинхнээсээ манай нэг дарга байсан бол яахуу. Дээр нь бас дүүгийнхээ дугаарыг санадаггүй, нэрэлхээд бас асуудаггүй, даргынхаа дугаарыг санадаггүй, жаахан айгаад асуудаггүй, найзынхаа дугаарыг санадаггүй, над руу залгахгүй болохоор нь мэддэггүй годилорхуу юмуу нэг тиймэрхүү л байжийнаа би. Ядаж бидэнд жи-гийн дугаар өгчихснийг хэлэхүү, нөгөө дугаараа сэргээлгэж амжаагүй явааг хэлэхүү, орчлонгоос тасраад, нөхдөөсөө жийлгээд муухай юмаа чухам. Ээж хэлээд байсан байхгүй юу надаа. Ноокоо гэдэг утсыг хүмүүс ихээр хулгайлдаг гэнээ гээд. Яахав зөрүүд толгой одоо яана гэхэв. Ай хөө муухай харамссан гэдэг чинь... Одоо хөөрхий минь хаа нэгтэй нэг хүний гарт явжаагаа даа.

Өвөл гуай та сайн байна уу? Таныг ирэх нь гэж би мөн ч их баярлаад сууж байна даа. Та ирж гийгүүлснээр талыг тарвагыг ичээнд нь, тасраад уначихсан атмаануудыг танканд нь, жалганы хогийг хонхорт нь тус тус буцааж /булж/, гэрийн хороололын үнэрийг дарж соёрхох байх гэж найдан хүлээж сууна. Гэхдээ та нодлингийх шигээ утаа майгаар дүүрээд, уушиг зүрх урчих гээд байх байлгүй яав гэж.

            Манай энүүгээр анчид тарвага намнаад болдоггүй ээ. Тэгээд гай түй болж заавал өвчтэй тарвагыг нь олж алаад маньдаа зараад тэрооризэм гээч юм хийгээд болох юм биш. Тэр муусайн тарвага нь ч яасан өвчилж дуусдгүй гай юм байгаан хөөрхий. Гүй бас хажуугаар нь танканд өвөлждөг гарууд галт усаа гудраад гудмаар нэг гулдайцгаачаад, харанхуйд явахаар гишгэгдчих гээд байхымаа. Манайх чинь зам талбай нь гэрэлгүй, захын дүүргүүд нь цагдаагүй болохоор хэцүү юмоо. Гэрийн хорооллоор явахаар нохой шувуу нь зооголчих гээд, атмаанууд нь алчих гээд аймаар гэдэг нь тоймгүй.

 Манай дарга нар яахав таныг угтаж олон л юм ярьж байгаа. Яриад яриад бүтэх юм байх биш ямар. Утаа утаа гээл хэдэн жил ярьж байна. Одоо бөөн л яриа цаагуур чинь. Тэгээл миний мэдээ орсон үеэс л мэдэхээр дулааны шугам нь хагараад уур манангаа савсуулаад, зам нь дош болчоод захаар нь яваа нь нөхөөс болчоод, хөдөө зуд болоод, хөдсөн дээлтэйгээ дэрийгээд, хөмөн гуталтайгаа гулдайгаад, тэвэр өвс гуйгаад, тэнгэр ширтэж суугаад . . . ай яа яа аймаар л юм болно вий вий /түй түй муу ёр/. Гайтай хөөтэй дэлхийн  хямрал өвлийн бэлтгэлийн хамаг мөнгийг залгичаад, дарга нарын амны бөглөөс болоод, манай дарга нар зээл гуйгаад, бид өрөнд баригдаад байж байдаг.  Яана даа. гэхдээ  та  гоё  шүү.  Хүлээгээл байжийя даа

Бид оршин амьдрахын тулд эсвэл зүгээр хийрхэлдээ хөтлөгдөхийн эрхэнд дайн хийж амьдардаг дэлхийн иргэд. Дайны хар бараан талыг уул нь бүгдээрээ сайн мэддэг хэдий ч түүнгүйгээр амьдарнаа нэг гонжгор. Заавал л нэг юмтай дайтахгүй бол цаанаа л нэг кайфгүй. Эргэн тойрон дахь зарын самбаруудыг л хараач дээ. “Хагтай дайн зарлая”, “Авилгалыг дайлаар мордъё”, “Хээл хахууль сөнөтүгэй”, “Толбыг юучгүй устгая”, “Хүнд суртлыг устгая” гэхчлэн олооон жишээ байна. Гүй тэгээд дайтаад сөнөөгөөд байгаа юм бас ч тэр болгон харагдахгүймаа. Нэг бацаан ярьжийнаа: “Манай анги өнөөдөр цонхлоод, анги гэж бөөн дайн...”, бас нэг нь “Гэр гэж бөмбөг дэлбэрциймшиг аймаааар” гэж ярихын сацуу цэцэрлэгийнхээ бацааныг “ёстой жинхэнэ тэроорист” гэчдэг бол сайхан даа.

            Хуучин нийгмийн үед дээ. Бидэнд чинь нам засгаас “Зөвлөлт-Монголын ариун цусаар гагнагдсан найрамдал мандтугай”, “Кавтлийзэм үнс нурам болон сөнөөсэй” гэх ухааны хэллэгүүдийг цээжлүүлдэг байлаа. Тэр гавтлийстүүд нь яасан ч сөнөж дуусдгүй барамнууд байсым байгаан хөөрхий, бид ч яасан сөнөөж ханадаггүй байсым байгаан. Бас тэгээд Энх тайван мандтугай гэдэг уриаг дээрхи хэлцүүдтэйгээ ихэд сөргүүлэн уншицгаадаг байв чааваас. Одоогийн дарга нэртэй бухан бяруунуудтай л ижил юмуу даа. Мордчихож чадахгүйээ, тэгээд худлаа шүлсээ савируулаад үнээ үнээ хоргоогоод байдаг... Харин ааприкууд иргэний дайнаа даван туулаад, хөгжлийнхөө зам руу нэгэнт оржээ. 10 гаруй жил байлдсан нэгэн улсын талаар /мэджаагааздээ/ хальт дурсахад тэр улсын газар дор бөөн бөөн баялаг булаастай байжээ. /түүх ингэж эхлэв/ Тэр эрднэсийг тэр үеийн төр засаг нь дангаар эзэмших санаатай байлаа /манайх шиг татвар энэ тэрээ нэмж бариал баахан юм болсон дог/. Бас яаж зүгээр байхав ганц нэгэн ширхэг алмаазыг нь бол өөртөө бөгж мэтээс эхлээд бөөн баялаг болгон ашиглацан удаа ч байж /мундаг эх орончдын л хийдэг ажил ш дээ/. Тэрэнд нь хэсэг “эх орончид” ихэд дургүйцэн бослого цуглаан энэ тэр болж байв. Тэрийг нь хөрш орны мөнгөтэй дарга харжийснаа мөнгө өгөөд зэвсэглээ хаясан гэжугаа /өнгөлзөгч өөрт туславал өргөлцөгч болдгийн жишээ/. Тэгээд л байлдаж гарлаа даа. Хайран сайхан залуусын амь нас, өнчин хүүхдүүдийн нулимс тэр дайны мангасуудад зүгээр л инээд байлаа. Сүүлдээ байлдах хүнгүйдээд хүүхдүүдэд хүчээр буу бариулан нэгнийх нь эсрэг буудуулдаг байлаа. Энэ бол аймшиг байлаа. Хөгжиж байсан орон дайны хөлд нэрвэгдлээ. Тэдэнд юу ч үлдсэнгүй. Үйлдвэрлэгч хүчний нь ихэнх дайнд үрэгдсэн, эсвэл тахир дутуу болсон байлаа, толгой хоргодох байшин нь дэлбэрч, нуранги л үлдсэн байлаа, аль олигтой гэсэн залуусаа хамгийн түрүнд авсалчихсан байлаа. Юунаас болж тэр вэ? Хэдхэн хүний баяжих гэсэн хүслээс, хэдхэн хүний хувийн жаргалаас, хэдхэн хүний мунхаг харанхуйгаас тэр. Тэр мангасууд одоо ялаа эдэлж эхлээд байгаа л даа. Гэлээ ч тэд үхсэн аавыг нь босгож, өнчин хүүхдийн нулимсыг нь арчуулж чадахгүй, бэлэвсэн эхнэрийг элэг бүтэн болгож чадахгүй ээ. Энэ дайнаас ард түмэн хохирч, ард түмэн ялагдаж үлдсэн юм. Олон залуус зүрхэндээ айдастай, шөнө нь хар дарж зүүдэлдэг, цочимхой болж үлдсэн юм. Олон хүүхэд цэргийн хүн хараад айж, зүрх нь түгшиж, уйлдаг болж үлдсэн юм. Гэхдээ дайн дууссан. Тэд дайныг давж гараад хөгжлийг эхлүүлж чадсан. Тэд хөгжинө, чадна. Харин байгалийн баялаг нь бусдын хорхойг хүргээд байсаар л . . . /манайх ч бас/

За эрхэм хүндэт банжигчин та бүхэндээ болон гэр бүл, үр хүүхэд найз нөхөд, хамсаатан садан, хальт мөлт танидаг ч болов бүгдэд нь сар шинийн мэнд хүргэж алд цэнхэр хадагтай золгож байна гэж төсөөлөн мэндчилье. Миний бие Африкийн баруун эргийн Фрийтаун хотноо энэ өвлийг өнгөрөөж байна. Ажил гэж үстэй толгойноос их байгаа учрын дурдан ойрд бичлэг бичээгүйдээ хүлцэл өчиж байгааг минь болгооно бизээ.

Энд ирэхийн тулд би гэдэг хүн явж явж хэрэн бэдэн ирснээ бас өчсү. Энд ирсэн эхний өдрөө л ийш тийш бүлтгэнэн харж, соёл/гүй/-ыг гайхан шагшрахдаа шагширч, шогшрохдоо шогшрон байлаа. Хамгийн анх надад гүн сэтгэгдэл үлдээсэн зүйл нь аймаар том нисдэг жоом бөлгөө. Удаад нь бакь том харх, гудамжинд улаан зам дээр усанд орох хүмүүс, хэл яриа, зан заншил гээл тоочоод байвал далай гэсэн үг тул түр цэгнэе. Дараагийн дугаараас та бүхэндээ аян замын тэмдэглэлээ нэгд нэгэнгүй дурсах учир ингэсгээд төгсгөе. Уулзатлаа баяртай

Зээ хөөрхий амар мэнд байцгааж адуу малтай нь атар тарган, аминдаа унаатай нь зам шулуухан, эхнэр нөхөртэй нь амьдрал ханагар, энхрий хүүхэдтэй нь эрүүл саруул, эмээ өвөөтэй нь эсэн энх, ээж аавтай нь элбэг хангалуун сайхан өвөлжицгөөж байна уу? Экватороос урд хэсгийхэн байвал сайхан зусаж байна уу?

Би гэдэг хүн бэлтгэл хийгээд завгүй, бие багадаж хүсэл ихдээд тавгүй, багын, засврын замын гээд хавийн найзууд санаа өргөөд бас ч давгүй байдалтай байна. Хэдэн өдрийн өмнө нэг мэдээ төвөөс ирсэн чинь манийг нь аапраг гэдэг газар очиж энхийг сахиулах ухааны юм бичсэн байна. Гэхдээ бас болоогүй ээ. Эхлээд сонгон шалгуур гээчээр оруулж нарийн бүдүүн, нас шүд, тэсвэр тэвчээр, тэнэг мангарыг нь хэл устай нь эрүүл мэндтэй нь үзээ хаяхын байхөө. Одоо хувийн бэлтгэлээ хангаад ам шүдний сойз, алчуур саван тэргүүтэн, боловсон улстай уулзахын гээд үнэртэн танартан удаалаад, бэлтгэлийн хувцас нэжгээдийг биеийн хэмжээнд тааруулж, дотуур гувц, доогуур гувц гутгаарлаад аваад цуглуулаад байжийна. Харин хувийн асуудлыг жоохон хойш тавихаас даа. Гайгүй нэг охинтой болзохоо шахаж байсымсан, банжгийн халуун ам бүлээс гос гарганаа гэж бодсымсан. Одоо яая гэхэв алба иймээс хойш ирэх хооронд л битий госолцон байгаасай гэж бодоол явж өгөхөөс. За тэгээд захих юм байвал нэрэлхэлгүй хэлнэ биддээ. Надад бусдаас харамлаад байх нэг их мөнгө байхгүй ч бусдын адил болж л байвал нэг их гудайхгүйээ гэж дууны үг гусав. хэхэ

Би гэдэг хүн блог нээгээд бүтэн нэг жилийг үдсэн баймой. Эгэлгүй мунхаг миний бичсэн /бичсэн ч гэж дээ бичихчамаан бологсон/ хэдэн ноорхойг минь гололгүй уншиж, дэм туслалцаа болж байсан та бүхэнд, дамаа ялангуяа үүнийг уншиж буй танд гүнээ талархсанаа илэрхийлье.

Сая нэг сарын хугацаанд шалгалт, цэрэг халах энэ тэр гэхчлэнгийн ажлаас шалтгаалж ойрд банжигаар орсонгүй удлаа. Энэ хугацаанд гадаа цас орж үзэж ч байх шиг, хүмүүс нэг л яаруу, сандруу болсон мэт санагдах шиг. Сайд дарга нар нөгөө л улиг болсон түлш, нүүрснийхээ тухай асуудлыг яриал, бас дээр нь зудын тухай яриа өрнөөл, малчдаа харж үзий энэ тэр гэсэн юм яриал байна яг нодлин өдий үе шиг. Нодлингийн өвөлжилтийн асуудлыг яагаав нөгөө цасанд булаад мартчихаагүй юу. Одоо нөгөө асуудал нь ахиад л гараад ирлээ. Байгал дэлхий ямар асуух биш манай дарга нар шиг. Энэ малчид гэж ёстой нэг түвэгтэй асуудал байх шиг байнаа. Намаржингаа л найраллаа, зунжингаа л зугааллаа, архидлаа хүүхэндлээ. Нөгөө өвс тоос хураах энэ тэрийг өнгөрсөн жил ганц байсан өвөл нь дууссан аятай таг мартсан хөөрхий. Тэр хооронд тариаланчид маш их ажиллаж маниусынхаа идэх талхыг хураалаа, ерөнхий нар нь хүртэл оролцлоов шив. Сайхан байлаа тариан талбайд найгах тариаг хараад. Нэг л дээр үеийн, сэтгэлийн чанадад байсан дурсамжтайгаа уулзах шиг л ... Тэгээд хэд алхаал малчны хотонд очингууд нөгөө гоё сэтгэл байхгүй болж байна. Одоо удахгүй тэд албатай юм шиг маниасаа өвс нэхнээ. Тэрийгээ сайн мэдэж байгаа, дарга нар ч өгнө дөө гэж бодож байгаа биз чааваас. Бид ажлын өдрүүдийг сайн муугаар нь ялгаж сурсан ш дээ. Яагаав нэгдэх муу, хоёр дахь муу ... хагас нь сайн энэ тэр гэж. Малчидад бол бүтнээрээ сайн ш дээ. Тэгээд биднээс өвөл нь зулгаасан нөөцийн өвсөөр тэжээсэн, зундаа хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр эрхлүүлж хээр хариулгагүй шахуу байлгаж хөдөлмөр зараагүй малынхаа махыг машид өндрөөр үнэлэхийг нь яанаа. Одоо гаднаа хоёроос гурван машингүй, сансрын антеннгүй малчин байхгүй дээ. Тэгээд байхад л малчдад мөнгө өгч, татвараас чөлөөлж ... би ойлгохгүй юм. Би эсвэл тийм амиа бодсон хүн юм болов уу? Зиа за тэртэй тэргүй л утаандаа угаартаж, халаалт тасалдаж, даарч, махны үнэнд нам цохиулж, малын нэмнээ, малчны бээлий бэлдэж сураагүй биш. Гарч хөвөнтэй бээлий хэдийг худалдаж аваад малчин гуайдаа өгөхдөө бэлдэхээс биш.

Намайг бага байхад манай эмээ ингэж хэлж билээ. Энэ яахав хэрэгсэл нь агуулгадаа томдсон байнаа л гэсэн санаа юм байна л даа. Тэрнээс бөөс алах гээл хутга бариад хөөсөн ч юм уу, эсвээс хонь хургаа засах гээд жад бариад бол хөөсөн гэсэн санаа бишээ. Үүнийг өөрөөр бас нохойноосоо гинж нь  гэж бол хэлдэг гэж байгаа. Яахав жижкээн гөлгөнд мангар том гинж зүүчихсэн мэтээр төсөөлүүлэх гэж тэр. Энэчлэн иймэрхүү утга агуулсан үг хэллэг бол зөндөө дайралддаг. Намайг багш байхад яамны шалгалт ирнэ гээд гүй мөн сүртэй юм болдогсон хөөрхий. Хүн бүр л өнөө муу хонспээгт, төлөвлөгөө, гарын авлага энэ тэр гээл шуугилдаал явчина даа. Бэлдээл байна бэлдээл байна. Тэгж тэгж шалгалт гуай сүр бараатайгаар айлчлан гэхүү морилон ирэхүй дор мань мэт нь угаас муухай царайгаа урагдчихмаар хөндлөн татсан инээмсэглэлээр чимэхчамаан болохын зэрэгцээ нугас нуруугүй юм шиг бөхөлзөн тахилзан байх ёстой болдогсон. За тэгээд нөхдүүдэд хоол ундны дээдийг өгч гэдсийг нь бол хонхолзуулахгүй байх ёстойгоос гадна гэдсэн доторхи элдэв нян буртгаас нь цэвэрлэх зорилгоор ганц нэг шил шингэн эрдэнэ бол өгөх нь зүй ёсны хэрэг билээ. Ингээд идэж ууж авсны дараа биднийг нэг нэгээр нь дуудан оруулж ирээд их л сүртэй царай гарган “юмаа үзүүл!” гэж бол тушаана. Энэ нь мэдээж миний өнөөх муугий минь биш урьдаас бэлдцэн хэдэн цаасан бууг минь үзэхээ хэлж буй хэрэг гэдгийг бол угаасаа шууд ойлгоно. За тэгээд заавал л нэг асуудал, алдаа мадаг байх нь зүй ёсны хэрэг гэж үзэх тул онгичиж, асууж, сүрдүүлж гарна даа. Ингэж байцааж байцааж “за за яв яв” гэж захирангуй хэлэх нь угаас тодорхой л доо. Харин эмэгтэй болоод аятайхан төрцөн болж гэм “суу наашаа” гэж сунжруулан хэлээд “алив чихэр амс, үзүүлэх юмс чинь бэлэн үү?” энэ тэр гэсэн наалинхай аялагатай бол ярьж эхлэхийн сацуу нүдээ жирэв журав гялгануулж бол байгаа харагддаг. Зарим нь бүр хөл гарыг нь бол бариллаа гэсээр ууртай гарч ирдэг. Би угийн мулгуу талын хүн юм болохоор хөлийг нь чухам хаанаас нь барьсныг бол ичээд асууж байгаагүй болохоор таньд хэлж чадашгүй нь. Үүний дараа мөн л идэж уух ажилдаа шуурхайлан орно. Тэгэхдээ бүр шал согтотлоо хүртэх ба өдрийн зүсэлсэн эмэгтэйг урьж /уул нь бол угзчиж/ босгоод гуяны бол бүдүүрсэн хэсгээр нь буюу хөл ууц хоёрын уулзалдах нэлээн том булчинтай хэсгээр нь бол тэврэх маягтайгаар найгана /уучлаарай энийг бүжиг гэж бол хэлэхгүй болуу гэж би бодсын/. Нэг иймэрхүү маягтай шалгадаг байсан. Уул нь тэд бидэнд аргазүйн зөвлөгөө өгч, зөв явж байгааг нь бусдад нь дэлгэрүүлж, алдаа байж гэм засч залруулах талаар ажил зохиох ёстой л доо. Гэхдээ тэгдэггүй юмаа хонгор минь.

Хөгжлийн тухай асуудал яг одоогоор хөнжлийн тухай асуудлаас ч илүү сонирхол татаад байна. Бид сонгууль гээч зүйлийг нэг их сайн ойлгохгүй явсаар өнөөг хүрснээ уул нь мэдээд байгаа хэдий ч яаж цэвэр хийхээ мэдэж байгаа нь тас нуугаад эс мэдэгчийн дүрийг эсгээд яваад байгаа билээ. Хууль гэдэг зүйл бол зөвхөн цаасан дээр л байдаг зүйл юм гэдгийг хууль батлагч, мөрдүүлэгч нар маань олон түмэнд нээлттэйгээр харуулан баталж өгсөн гэж байдаг. Одоо сонгогдцон байгаа эрхэм гишүүд бузар булхай сонгуулиас цэвэр ариун гарч чадсан аргагүй нярваанууд юм байна гэж тэдний хэлснээс бол ойлгоод байгаа. Тэгсэн одоо бас нэг нярваан тодруулах сунгаа эхэлчлээ. Хаашаа л харсан иргэн намайг төлөөлөн төлөөллийн цэвэр ардчилал хийх гээд байгаа хэсэг хүмүүсийн инээсэн, мишээсэн царайтай цааснууд дүүрч гэм. Тэгээд бас болоогүй ээ. Мань мэтийгээ хөөрхөн хошгируулах маягийн юмс бичсэн пайз дагалдаад байгаамдаа. Одоо цагт тарвага хүртэл даллуураар даллахад хошгирохоо байчихсан байна шүү дээ. Тэгээд л нөгөө улиг болсон “та ядуу байна, би баяжуулна”, “та эрхээ эдэлж чадахгүй байна, би эдлүүлж өгье”, “та ажилгүй байна, би ажилд оруулж өгье” зэрэг хэлцүүдээ хэрэглээд л байгаа нь цаанаасаа биднийг дорой буурай харагдуулах гээд байгаа хар санаатны явуулга гэлтэй санагдаад хар хүргээд байгаам. Эсвэл нам гээч лонхноос гарах бирднүүд байх. Уул нь ийм олон бирдтэй газар хөгжил баймаар л санагдхын. Бүх нам нөгөө намаасаа илүү буюу бүгд номер нэг намууд гэж би ойлгоод бол байгаа юм. Гэхдээ ухан бодвоос тэр ХУ-гийн үед хэн гадаад машинтай, давхар хаустай байсым бэ. Дарга нар л тийм байсан байх, гэхдээ тэрий нь ард түмний хармаанаас гаргаж авдаг байсым шүү. Ардчилсан хүчин хэдэн удаа төрийн жолоо барьсан. Тэр үедээ сайхан хэрэлдэж уралцахыг л заасан. Ер нь энэ хоёр  намд улс төрийн үзэл баримтлал, чиг шугам гэж байхгүй нь хэдий нь тодорхой болсон шиг санагддаг. За за тэгж байтал ерөнхийлөгчийн сонгууль хэмээх драмын жүжиг тавигдна гэсэн саарал ордны тайзан дээр. Одооноос найруулга нь хийгдэж байгаа байлгүй. Тэр жүжгийн тасалбар нь харин маний хармаанаас хичнээн бор юм гоожуулахын байгаам, харж л байхаас.

Манай ойн баяр сайхан болж өндөрлөлөө. Гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчид, ахмад дайчид айлчилж, үндэсний бөхийн болон хурдан морины уралдаан болж, үзүүлэх сургууль, тэмцээн уралдаан, концерт, баярын хурал энэ тэр гээл хоёр өдөр нэг хагас өдөртэй явагдлаа. Би цолоор шагнуулж Монгол улсын төлөө зүтгэхээ хэллээ. Зөндөө хүн шагнуулж ёстой нэг шагналын хур бууна гэлээ гэдэг шиг л юм боллоо. Өнөөдөр үдээс хойш баярын хүлээн авалт болох гэж байгаа тул хувцас хунараа бэлтгэе дээ гэж бодож байна. Аа нээрээ мартсанаас баярын энэ өдрүүдэд хүмүүсийг баярлуулах гэж явсаар байгаад өөрөө ч олигтой амарч, баярлаж чадсангүй. Маргаашнаас л баярлаж балга тагш юм хүртэж цолоо угаана гэж бодож байна даа.

За найз нь баахан ажилтай явж явж сая нэг юм ирлээ дээ хөөрхий. Манай ангийн 75 жилийн ой болох гээд бөөн л ажил байна. Хөдөө хотгүй томилолтоор яваад л байв. Хотод байх хугацаандаа Банжигчдийн цугларалтад очих гээд чадаагүй, Тунгаамнхтэй хуушуур идэх гээд бас л чадаагүй, ангийнхантайгаа уулзах гэсэн чинь бас байдаггүй, нэг үгээр хувийн асуудал ёстой бүтэлгүй байсан боловч хувьсгалын ажлыг 110% биелүүлчихээд ирлээ. Ёооё хурдхан ой болоод дуусаасай билээ. Нэг сайхан амархынсоон. Миний эзгүйд ч гэсэн хамт байсан эрхэмсэг нөхөддөө баярлалаа. Ингээд бие биенээ хэсээд явбал хичнээн сайхан билээ.

Цэргийн цол нь юун түрүүн тухайн цэргийн албан хаагчийн албан тушаал, гүйцэтгэх үүрэгтэй холбоотой байх ба ажилласан жил, ажлын амжилт, цэргийн хэргийн талаархи боловсрол зэрэгтэй холбоотой байна.

          Цэргийн цолыг хугацаат цэргийн албан хаагчийн, ахлагчийн, офицерийн, генералын гэж ангилж ойлговол илүү дөхөм боловуу. Хугацаат цэргийн албан хаагчдад байлдагч, ахлах байлдагч, дэд түрүүч, түрүүч, ахлах түрүүч цолыг олгоно. Ахлагч нарт дэд ахлагч, ахлагч, ахлах ахлагч, сургагч ахлагч цол олгоно. Офицерын цолыг дунд офицер, ахлах офицер гэсэн ангилалтайгаар олгох ба дэслэгч, ахлах дэслэгч, ахмад, хошууч, дэд хурандаа, хурандаа цолуудыг олгоно. Генералын хувьд бригадын генерал, хошууч генерал, дэслэгч генерал, хурандаа генерал гэсэн цолуудыг олгох ба үүнээс цааш маршал цол байдаг.

Олимпийн медаль болвоос өөрөөсөө зүүх оосор бүхий алтан түрхэцтэй, мөнгөн түрхэцтэй, хүрэл цутгамал гэсэн төрлүүдтэй, гялалзаж гялтганасан, олон хүний хүч чадал, хөлсийг урсган баймааж ирдэг, олон хүний нулимс, шүлс /амандаа хийгээд үнсээд бол байгаа харагддаг/ аягүй бол нус ч шингэсэн эд билээ. Энд зөвхөн медалийн тухай ярих учир медаль авагчтай холбож бол ойлгохгүй байхыг хүсэе. Медаль мөн тухайн орныг байраар эзлүүлэх гол үнэлгээ болдгоор барахгүй тухайн улсын чансааг бол тодорхойлогч гэж үздийм байна. Мөн медаль гуай аз болж шар өнгөтэйгөөр ирвэл /морилвол/ улс орон даяар баяр болж нөгөө медаль гуайг барьж үзээгүй ч гэсэн эчнээгээр бол угааж дээгүүр доогуургүй сансарт нисдэг байна. Баахан арагчаа нар нислээ уржигдар, өчигдөг хоёр. Нөхөр Сталин, Хрущев нар хоорондоо бол тэврэлдэж байгаад ниссэн сурагтай байна. Дүрстэй мэдээ ч гарсан болтой юм. Гагаринчууд бас л ниссэн гэдэг нь тодорхой. Би ч юугаараа дутахуу ниссэн. Харин өглөө бие эрхтэн нэлээн хөшчихсөн, чилээрхсэн маягтайгаар бол босч ирсэн. Учир мэдэх хүнээс “Өцдөр юу болсон хийгээд яаж гэртээ морилсон, ер нь шөнө болсон эсэх, одоо яагаад бие бадайраад байгаа эсэх” талаар асуулаа. Тэр эрхэм надад “Та медалийн хордлого туссан байна” гэж хэлсэн. Үнэн байх

Өчигдөр Монголчууд үнэхээрийн аз жаргалтай, цогтой, золбоотой байлаа. Хэлэх үг алга. Монгол Улсын алтан соёмбот далбаа олимпийн тэнгэрт мандлаа. Баярын нулимстай Монгол хүү шагналын тавцнаа зогслоо. Энэ яруу сайхан мөчид манайхан /мэдээж офицерууд/ бүгд босч номхон зогсоод төрийн дууллаа дуулсан. Бид ярьж байгаад бөөнөөрөө үзсэн юм л даа. Ёстой уйлалдаж өглөө. Та нар боддоо. Хүдэр биерхүү эрчүүд, цэрэг хувцастайгаа, нүдэндээ нулимастай ёсолж зогсоод Төрийнхөө дууллыг дууллаа шүү дээ. Дуулж дуусаад “Монгол Улсын төлөө зүтгэе!” гэж нэгэн дуугаар хэлэх ямар сайхан байсан бэ?

Харин өнөөдөр банжигтаа орж ирээд баясал хөөрлөө хуваалцая хэмээн хэд хэдэн нөхдийхөөр зочлох гэсэн ягтиймээ байдгүй. Бид арай л дэндүүлчихвүү дээ гэж өглөөнөөс хойш бодлоо. Ээ дээ мөн ч шартай хүнээ тэр.

Би ер нь хувь хүний талаар нээх муулбар бичдэггүй юм л даа. Харин одоо бичмээр санагдаад аазгай хүрээд болдгүй ээ. Хүний сэтгэл зүй гэж их сонин эмзэгхэн байдаг. Дамаа ялангуяа гэр орноо мартаад, өөрийнхөө нуруунд их ачаа үүрээд явж байгаа хүмүүсийг би дотроо их хайрладаг. Тэр хүн юуг ч сэтгэлдээ тээж болно. Зарим нь харийн оронд гэр бүлээ тэжээхээр, зарим нь өөртөө хэдэн төгрөгтэй болох гэж, зарим нь улс эх орныхоо нэрийг өндөрт өргөх гэж яваа. Мөн заавал гадаадад ч биш эх орондоо улс, эх орныхоо энх амгалангийн төлөө, хүн ардыг тайван, түгшүүргүй амьдруулын төлөө, эрүүл энхийнх нь төлөө, аятайхан амьдруулахын төлөө ямар олон хүн ажиллаж байна вэ? Мэдээж би хуучин нийгмийх шиг “Зорилго нь аргаа зөвтгөнө” гэхгүй л дээ. Хүн л байгаа хойно янз бүрийн асуудал байж л байгаа. Гэхдээ ажил хийж байгаа хүн алдаа гаргадаг, харин хийдэггүй хүн алддаггүй гэдэг бол хэнд ч ойлгомжтой. Ийм хамгийн энгийн гаргалгааг гаргаж чадахгүй байгаа, тархиных нь хүчдэл дутуу, аягүй бол ламп, диод, триод нь шатчихсан амьтад бидэн дунд байсаар байна. Уучлаарай би тийм амьтадыг хүн гэж нэрлэхээс цээрлэж байна. Тэд “хүн” миний амьдралыг хэт харлуулж, эргэн тойрны минь хүмүүсийн сэтгэлд сэв суулгаж, намайг найзаас минь холтгож, эрүүл бус, шударга бус үйлд уруу татагчид юм. Тэднийг нийгмийн бөөс гэмээр санагддаг. Гэхдээ бөөс бол тэдний хажууд мөрөөрөө амьдарч байгаа жинхэнэ амьтан л даа. Би нэг хэсэг хилд нэлээн удаан явж үүрэг гүйцэтгээд блогуудаар нээх шагайсангүй ээ. Өнөөдөр жоохон гарчиглаал эхэлсэн чинь юу юу гэнэ вэ? Өөрөө чадахгүй зүйлээ бусдаас нэхсэн байдалтай хэд хэдэн бичлэг байнаа. Би тамирчин бишээ. Гэхдээ би спортод дуртай. Спортын ялалтын төлөө өөрийгөө золиослон бүх мэдрэл, сэтгэхүйгээ нэгэн чигт чиглүүлж, өөрийн амжилтаас илүү зөвхөн ялалтын төлөө явдагт нь дуртай. Маш хүнд ялалт байгуулсан тамирчинтай хамт би уйлдаг, Монгол улсын төрийн дуулал эгшиглэхэд өөрийн эрхгүй босч номхон зогсдог эр. Мөн үүнтэйгээ адилхан ялагдлыг нь хуваалцаж, дотроо сэмэлдэг, самсаа шархирдаг эр. Би хайр ямар агуу болохыг, хайрын хүчээр маш их зүйлийн ард гарч болдгийг мэднэ. Хүн өчүүхэн бэрхшээлийг давахын тулд яаж бэлддэгийг би мэднэ. Яагаад гэвэл би маш их хөлс зарж байж цэргийн нормативуудыг хангалттай хийж сурсан юм. Харин тамирчид надаас хэд дахин хурдтай үүнийг хийж чадна. Харин зарим нь “тэд чадахгүй л юм бол яах гэж тамирчин болсон юм бэ?” гэхчлэнгийн балай /гээд нэрлэчихье/ юм хэлээд сууж байгаа юм бэ? Тэр надтай уралдаг л дээ чадвал, эсвэл надтай рингэн дээр гараг. Би дийлэхгүй байсан ч гутрахгүй. Харин надад үзэл бодлынхоо төлөө зогсч чадах зориг, тэвчээр байна. Манай цэргийхэн “МИНИЙ ЗОВЛОГЫГ ЗОДОВЧ ЗОРИГИЙГ ЗОДОЖ ЧАДАХГҮЙ” гэж хэлдэг юм даа. Аа тийм зарим нэг хүмүүс төрийн албан хаагчдад дургүй талаараа бичжээ. Би төрийн тусгай албан хаагч. Би өөрийнхөө хүлээсэн үүргийн дагуу эрхээ хасуулаад, таныг хамгаалахын тулд цэргийн зохион байгуулалтын дор амьдардаг. Би тушаалаар юу руу ч орох учиртай. Яагаад гэвэл миний ард миний биш, улс эх орны эрх ашиг байдаг юм. Эмч нар шөнө өдөргүй эрүүл энхийг сахиулж байна. Тийм балай юм бичдэг амьтан шиг амраад унтчихдаг байсан бол шөнө нэлээн олон хүн өвчнөөсөө болоод үхчих байсныг санамаар юм даа. Бас Монгол миа байна. Гадаадад өндөр боловсрол эзэмшсэн болохоор Монголчуудтай ажиллахаас дургүй хүрдэг, Монгол сэтгэл зүйчээр би л лав үзүүлэхгүй, гадаад сэтгэлзүйчээр л үзүүлнэ гэх маягийн юм ярьдаг бөөснүүд бол байна гэнээ. Тэдэнд шинжлэх ухаан бол шинжлэх ухаан л юм гээд хэлчихвэл ойлгох боловуу? 2+2=4 гэдгийг амеоикийн математикчид, Монголын математикчид адилхан л хүлээн зөвшөөрдөг. Тэр Монголд дургүй бөөс шарилжнаас сарнай ургадаг гээд баталчихвал би тэрэнд дургүйцэхгүй ээ. Тэр бас л бохир Монголоос гарсан бохир л амьтан шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд чадахгүй мөртөө сагсуу чадвартны дүрд тоглодог худалч хүмүүст би яснаасаа дургүй. “Чадахгүй бол бүү сагсуур зүгээр амаа жимий” гэдэг дуу байдаг байхаа. Хар юм бичсэнийг минь уучлаарай. Би шударга, хүлэг нийгэмд л амьдарх гэсэн юм. Нийгмийн гишүүн бүр нь нэгнээ хайрлаж хүндэлдэг, шударгаар амьдардаг болчихвол л бид яриад байгаа нийгмээ цогцлоож чадна. Би хуулийн дор амьдарч, бусдынхаа хийснийг хүндэлдэг нийгмийг хэлж байгаам шүү. Тэрнээс гавтлийзэм, соцлийзам яриагүй гэдгийг уншигч авгай болгооно бизээ.

Хүн төрөлхтний ууган соёл иргэншил бол мэдээж хүй нэгдэл болж таараа. Дараа нь боолын нийгэм, тэгээд феодалын үе гарч ирдэг билээл. Яг тэр эгзэгтэй үеэс эхлээд хүмүүс амьжрах хоёр аргыг сонгон тус тусдаа мөрөө хөөсөн бололтой юмаа. Нэгдэх нь сууршмал байдлаар хөгжих, нөгөө нь нүүдэллэх. Бид нүүдэллэх замыг нь сонгосоон. Учир нь бидэн далай малай, боомт моомт огтоос байсанчгүй, байхчгүй. Мөн 4 улиралтай ба энэ 4 нийлээд манийгаа хага хөлдөөгөөд удалгүй гэсгээхээр барахгүй шараад тавьчихдаг эрс тэс болой. Бас бидний оршин амьдрахаар сонгож авсан газар маань чийг энэ тэрээр дутдагиймуу одоо яадын баргийн юм урганаа гонж. Тэгэхээр тариа тариад хоёр гурван давхар эсгий байшин бариад суух завшаан үнэндээ тохиосонгүй билээ. Тэгээд яахав дээ. өөрсдөө идэх юмаа олоод цохичихдог хагас зэрлэг малаа маллаад л, маллаад ч гэж дээ дагаад л туугаад байсан чинь нэг мэдэхнээ дэлхийн ихэнх орнууд нөгөө муу пийдаал нийгмээсээ гароод хавтлийст болоод жийж явсан байна. За тэр үйлдвэр завууд бариад гийх маань ч яамай яаж хоногийнхоо хоолыг залгадым билээ гэх маягийн юм бодсон шээг бид туугаад л байлаа. За тэгсэн урд хөршийг маань Манжууд гэдэг бас нэг хэдэн нүүдэлчингүүд уулган довтлоод эзэлж орхив. Энэ үеэр бид бэлчээрээ булаацалдах маягтай “баруун монголчуудын газар арвин бөгөөд өвстэй байна”, “халхуудын газар нарийн ногоо ихтэй юмаа” гэлцэн бие биеэ хялайлцан хэдэн оныг үдсэнээр барахгүй хамт нэг багшаар ном заалган гаарч явсан Бошигт, Гэгээн хоёрын түнжин тасраад ном санваараа умартан нэгнээ тонилгохоор байлдаж байлаа. Тэгээд яахав дээ халхууд нь манжид гэрээ байгуулан дагаар ороод, тун удалгүй байруун монголчууд ч дагаар ороод “ХӨМӨРСӨН ТОГООН ДОР 200 ЖИЛ” гэдэг эмгэнэлт инээдмийн драмыг найруулан тавьлаа. Энэ үеийг одоогийнх шиг бусдын хүчинд дулдуйдан гарах арга үнэндээ байсангүй. Тэр үед юун Америк, юун ахан дүү Зөвлөлт. Америкийн хөндийд хэдэн индианыг хэдэн цагаанууд хядаж, Оросууд хаан ширээгээ хэнд залгамжлуулахаа мэдэхээ байж, хажуугаар нь польшуудад шоглуулаад байж байлаа шүү дээ. За тэгээд л яваад байлаа яваад байлаа гэдэг шиг 200 жилийг энэтээ уулын цаана газаргүй мэт сэтгэж, малаа дагасаар, бууриа сэлгэсээр явтал дэлхий нийт уурын тэрэг, усан онгоц, нисэх онгоц хийгээд цохиж явсан байдгийм. Гэтэл бид 1000 хонио хадны доор билчээж байгаад дээрээс нь үсрэх, орхимжоо шүхэр болгоод сүмийн гонхноос үсрэх маягийн юм л сэтгэж амжсан байдаг юм. Тэгсэн “энэ нэг л бишээ” гэсэн бодол өөдтэй заримынх нь толгойд гялс хийн орон бүхий тэр үед нь азаар манжууд уусч дуусоод мань хужаа нар эрх чөлөөтэй болж орхив. Бид ч бас тусгаар тогтнох ёстой гэдгээ ойлгосон учраас хятадын талд “танай манай хамтаараа тусгаар тогтнов” гэх маягийн юм бичээд явуултал цаадуул нь “хай ёсутай гуцуваа, та нар манай хараат мөнө ваа” гэнгүүтэй Сю Шү гээч товарищыг илгээн манийгаа айлгангаа улам хорыг маань малтсан билээ. Тэгээд бослого энэ тэр болж байтал бас л азаар цагаан оросууд ирээд нөгөө хэдийг чинь дөтийн замаар тонилгов. Тэгээд муу богд маань арайчүү сэнтийдээ залраад байтал улаан оросууд манай хэдэн нөхөдтэй нийлээд нөгөө хэдийг бас л ширмэн бөмбгөөр сөнөөвөө хөөрхий. За үүнээс хойш юу болсныг бид тэртэй тэргүй мэдэхээс хойш нуршин үл өгүүлэн өгүүлэхэд: бид одоо хүртэл сууршмал амьжирч сураагүйгээр үл барам хонио ч г гаршуулаагүй байсаар байна.